Achter de boeken

De boeken die in 2025 gelezen werden (at least 80) en niet in het schriftje voor gelezen boeken werden bijgeschreven, wilden alsnog een lijstje worden. Dus pluis ik mijn dagboek erop na, scrol door de columns die voor Literair Nederland werden geschreven. En dan die wonderlijke leesclub 224 p., waar we twee boeken per keer bespraken, tot we naar het (heimelijk gewenste) een boek gingen, en nu, om onduidelijke motieven er weer twee lezen. Het heeft te maken met gretigheid. Dan de boeken die ik ongezien (niet over schreef) gelezen heb, en de boeken die ik ter ter voorbereiding voor een interview las. Niet te vergeten de poëziebundels die naar behoefte gelezen werden. En kijk daar ontstaan de categorieën: interviews; leesclub; columns; lezen om het lezen; poëzie.

Interviews (12)
Obe Alkema / Bewogen selfies
Obelisque

Vonne van der meer / Aan haar lippen
Spookliefde
take 7
Ik verbind u door
De vrouw met de sleutel

Paul Demets / De bijendans
De hazenklager
De schaamsoort

Gregor Verwijmeren / De Alpenfederatie
De vorm van geluid
(interview verschijnt binnenkort)

Leesclub 224 p. (12):
Rachel Kushner / Creation Lake
Maeve Brennan / De twaaljarie bruiloft
Katrhyn Scanlan / Vier de teugels
Ghassan Kanafani / Mannen in de zon
Charlotte van Den Broeck / Waagstukken
Levi Jacobs / Wie ik ben
Tezer Özlü / De kille nachten van de jeugd
Felicia Viti / Het verticale meisje
Gregor Verwijmeren / De Alpenfederatie
John Fosse / Een schitterend wit
Ocean Vuong / De keizer van Gladness
Jenny Erpenbeck / Heden en verleden

Columns / recensies (23):
Pirkko Sousia / Het kleinste gemene veelvoud
Frida Vogels / In den vreemde
Heidi Koren / Dat zijn wij zelf
Parelduiker
Bertolt Brecht / Gesprekken tussen vluchtelingen
Margaret Laurence / De stenen engel
De Revisor #45 HET ZELFPORTRET
Mariska Kleinhoonte van Os / Tussen de mazen
Marijke Schermer / In het oog
Thomas Heerma van Voss / Het archief
Beate Helly Maria / De Wittenbergtape
Brigitte Ars / Het wilde vrouwenpad
Menno Hartman / De wereld in 48 stukken
Mariet Meester / Een vrij leven
Lara Taveirne / Wolf
Marja Pruis / Huiswerk
Deus Ex Machina nr. 192
Andrea Bajani /Het jublileum
Michiel van Diggelen / Ab Visser, Biografie
Twan Vet / Troostpogingen
Gerrie Hondius / Ik ontmoette een man
Rebecca Solnit / Herinneringen aan mijn onzichtbaarheid
Erri De Luca / Onmogelijk

Dan de boeken die ik tussendoor las, me voornam erover te schrijven, maar niet deed. Dat laat niet los. Er zijn verhalen die me bijbleven, de stem van een auteur. Lieve Joris las ik in de zomer toen we bij vrienden in Antwerpen logeerden. Terug naar Neerpelt is een intens familiedrama. Ik kon het niet meer wegleggen, ging er vroeg om naar bed. Hoe een gezin met negen kinderen, waarvan Lieve Joris het vijfde is, lijdt onder de drugsverslaving van het derde kind, broer Fonny. Met zachte hand beschrijft Lieve Joris de teloorgang van een familie. Meteen daarna kocht ik Hildeke, over haar zusje met het syndroom van Down, en over haar vader in een verzorgingstehuis. Ik zei het al, met zachte, en liefdevolle hand geschreven.

En dan, de verhalen van Raymond Carver, sprakeloos wordt ik daarvan. En Jo Komkommers De terugkeer van de charlatan, over vervlogen dagen. Een boek waarin ik, in welke stemming ik ook verkeerde, wilde verder lezen (en er zo weer in kan beginnen). Het werkt troostend, ook als ik niet getroost hoef te worden. Wat dat is. Het onverbloemd schrijven over het verlangen naar roem. Denken aan dingen en mensen tegen het vergeten in. Ook Jo Kommer toont zich een liefdevol schrijver met een zweem van weemoed. Daar moet nog iets mee. En Ota Pavel, die wonderlijke schrijver van kleine drieluikjes, de vader, de zoons en de moeder. Hoe die in elkaar schuiven. Het gemarchandeer van de vader op weg naar succes, de zoon die het aanschouwt, de moeder die er commentaar op levert. En dan het mislukken van alles. Prachtig boek! Kees Verheuls Rusland begint bij de IJssel, ook al zo herlezingswaardig. En het mooie boek met een verzameling columns van Eric de Rooij, Uit tallozen, jij, alleen die titel al. Over de boeken die de auteur gevormd hebben, een leidraad op zijn levenspad vormden. Openhartig op een manier die de schrijver voor je inneemt.

Lezen (25):
Adinda Akkermans & Roos Menkhorst / Bibeb, Biechtmoeder van Nederland
Jan Brokken / De weemoed van de reiziger
Maurits de Bruin / Man maakt stuk
Melanie Reumers /De wereld een lichaam
Erik Hartevelt / Pooltochten dromen
Raymond Carver / Een kleine weldaad, alle verhalen
Tove Ditlevsen / de biografie (Jens Andersen)
Iris Murdoch / Het Italiaanse meisje
Marieke Groen / Het verhaal van mijn schaarste
Thomas Heerma van Voss / De prullenmand heeft veel plezier aan mij
Josephine Johnson / Binnen eiland
Lieve Joris / Terug naar Neerpelt
Hildeke
Jo Komkommer / De terugkeer van de Charlatan
Joan Didion / Notities voor John
Edouard Louis / De ondergang
Katherine Mansfield / Puur geluk
Ota Pavel / Hoe een reebok ons leven redde
Marja Pruis / Oplossingen
Astrid H. Roemer / Liefde in tijden van gebrek
Eric de Rooij / Uit tallozen, jij
Karin Smirnoff / Mijn moeder
Kees Verheul / Rusland begint bij de IJssel
Joke de Wolf / Het moedermodel
William Trevor / Het verhaal van Lucy Gault

Poëziebundels (9):
Wim Brands / 's Middags zwem ik in de Noordzee
Seamus Heaney / Vereffeningen
Les Murray / De slabonenpreek
Eva Meijer / Variaties op aanwezigheid
Mary Oliver / A Thousand Mornings
Sylvia Plath / Ariël
Vrouwkje Tuinman / Wat ik met de sleutel moet
Peter Verhelst / Zing zing
Jos Verstegen / Zijn overhemden op jouw huid

Sneeuwval en iets zinnigs

Sinds ik verhuisd ben, lijkt er iets losgeslagen te zijn. Amerika viel Venezuela binnen, Groenland is de volgende op het annexatielijstje van de man die Amerika dus op deze manier groot wil maken. En dan die sneeuw, alle dagen, en de kou. Zijn het de kloppende en bonkende leidingen die door alle vertrekken bovenlangs het plafond van het appartement lopen, de winterse buien, de niet werkende verwarming dat ik steeds aan Sylvia Plath moet denken?

Dat ik me opeens kan voorstellen hoe een koude keuken, klam beddengoed, snotterende kinderen op je gemoed werken. Dat je roept, geef me nog een deken, maar er niemand is om je die aan te reiken. Hoe Plath zich gevoeld moet hebben. Al raakt de kou (-4) van nu bij lange na niet aan de kou (-20) waarin zij was terechtgekomen. Een periode die als de Big Freeze (1962-1963) de geschiedenis inging.

Op 4 februari 1963 schreef Plath aan haar moeder in Amerika, ‘I shall simple have to fight it out on my own over here… The children need me most right now, and so I shall try to go on for the next few years writing mornings, being with them afternoons and seeing friends or studying and reading evenings.’ Zeven dagen later beëindigt ze haar leven nadat ze eerst haar kinderen in hun bedjes de tot de verbeelding sprekende beker warme melk bracht, ze een extra trui aantrok. Haar roman The bell jar was net gepubliceerd. Maar er was zoveel meer.

Dat ik nogal wat kwijtraak deze dagen. Eerst mijn polshorloge. Juist nu er veel te lopen was met dozen en huisraad kon ik mijn stappen niet bijhouden. Er was wel meer dat ik niet bij kon houden. Hoe een verhuizing van overzichtelijk naar chaos verwerd. Ik had het niet in de gaten. Er raakte een zak met kleding kwijt. Ik vreesde dat deze bij de kringloop was terecht gekomen. Ook was mijn bril onvindbaar. Achtergelaten bij oudste zoon waar ik even binnenwipte omdat dat nu kan. Hij zei nog, je moet wel je hoofd erbij houden hoor. Toen werd mijn fiets gestolen. Ik was met de oudste en jongste dochter aan het het lunchen in de stad (ook omdat dat nu kan). Ik stalde de fiets bij het café, later was ie weg. Ik dacht, hoe vertel ik het mijn zus? Het was haar fiets.

Wie zei toch, wie wat verliest raakt zichzelf kwijt (of was ik dit zelf)?

Waar ik ook steeds aan denken moest. Aan een van de oudste en belangrijkste dichters van Nederland (in De prullenmand heeft veel plezier aan mij is een interview met hem opgenomen). Deze dichter was vorig zomer uitgenodigd voor een optreden bij Poetry International. Hij zat naast me tijdens een gedichtenavond in de kelder van filmtheater Luxor in Zutphen. Hij vertelde hoe hij zich verheugd had in Rotterdam dichters te ontmoeten die hij jaren niet gesproken had. Zijn stemgeluid, gonzend, vol, mooi articulerend, verborg vooralsnog het drama van de ouderdom. Toen vertelde hij dat hij het benauwd kreeg. Omwille van de reis. Dus cancelde hij zijn komst. Ter plekke zag ik me als zijn chauffeur die hem door het hele land naar optredens zou rijden. Me voedend met snufjes poëtische rijkdom die onderweg uit onze kleine gesprekjes zouden opstijgen. Maar ik had geen rijbewijs.

In het interview in De prullenmand, laat de dichter aan het eind van het gesprek aan Thomas Heerma van Voss weten dat hij het spannend vond geïnterviewd te worden, 'ik weet niet of ik iets zinnigs heb gezegd.'

En dan: hoe ik dingen die gedaan moeten worden kan vereenvoudigen zonder zicht te hebben op de uitvoering daarvan. De man heeft daar wel eens last van. Kom maar eens kijken zegt hij dan. Alsof ik niet weet hoeveel werk er steekt in een huis opleveren, het verwijderen van ons leven daar. Als ik eerlijk ben, weet ik dat ook niet.

Een dag later zit ik dan toch in het raamkozijn van het huis dat ons huis niet meer is. Ik ben er om de voetstappen van degenen die het grove werk doen te verwijderen. Het schoonvegen van het aanrecht, plamuurresten, het uitspoelen van verfkwasten die in de gootsteen zijn achtergelaten. Kom maar, ik doe het wel. En dan koffie zetten. En oh, broodjes halen bij de Aldi. Daar ga ik, stevig stappend door sneeuw over een krakende ondergrond. Laat mij maar doen. En ook, ‘I shall simple have to fight it out’. Alles om dichter bij de kern van het leven te komen.

Novemberschrijver

Het zijn gedenkwaardige dagen, weemoedige ook. Carole King zingt, ‘So far away'. Daar komen de tranen al. Dat vloeiend verlangen naar toen alles nog te gebeuren stond. Naar dat eerste huis waar het 'samen' begon, op een stuk opgehoogde aarde in een buurtschap langs de IJssel. Waar we toen woonden. 'Doesn't anybody stay in one place anymore’.

En toen we Nederland verlieten. De jaren in Portugal, waarvan ik me herinner dat in november het gemis, van alles wat was achtergebleven, het sterkst was. 'It would be so fine to see your face at my door'.

Portugees novemberlicht, het vallen van alles. Regen ook, onbarmhartige regen, waar je woest doorheen ging.

Meer dan vijfendertig jaar geleden viel op een novemberdag de Berlijnse muur. Berlijn, een stad die volgens Cees Nooteboom ooit een beroerte heeft gehad. Nooteboom, in alles een novemberschrijver. Ik moest dringend op zoek naar zijn boek Allerzielen. Het staat niet bij de N, wie heeft het, waar is het. Ah, daar, tussen Alice Munro en Herta Müller. Dit boek is voedsel voor een weemoedige geest.

Protagonist Arthur Daane maakt in de jaren negentig wandelingen door Berlijn, begeleid door stemmen uit het verleden, ‘het moeras van de voorbije tijd’ genoemd. Wat je liever negeert omdat dingen die voorbij zijn niemand interesseert, omgeslagen bladzijden. Alsof je met je ziel te koop loopt en geen hond het wil hebben. ‘Dat bestaat,' schrijft Nooteboom, 'jaren waarin de gebeurtenissen voortrazen, waarin bladzijde 395 op bladzijde 398 allang vergeten is, en de werkelijkheid van een paar jaar eerder belachelijk dan dramatisch lijkt.’

Daane loopt door donkere en stille straten die van zo'n naargeestigheid zijn dat berusting op de loer licht. Daane is een voormalig cameraman die over de hele wereld interviews en de gevolgen van gruweldaden heeft gefilmd. Hij loopt door Berlijn met een verlichte geest, Berlijn als middelpunt van de geschiedenis. De sneeuw waait in zijn gezicht, ongezien loop ik mee, voel de kou van een straffe wind die ook de sneeuw aan mijn gezicht doet kleven.

Terwijl hij de kraag van zijn jas nog eens optrekt, hoort hij de hulproep van een heilsoldate. Ze zit gehurkt bij een door kou bevangen zwerver. Ik zie het. Er moet een ambulance gebeld worden. Een paar straten verder, in de Otto-Suhr-Allee zit een oude vrouw in een glazen bushokje. Ze zwaait naar hem, of nee, het is meer een dwingend wenken. 'Ze was oeroud, misschien wel negentig. Hoorde binnen te zitten met dit weer. Negentig, stel je voor dat het echt waar was.'

Daane denkt aan een eventuele echtgenoot, of die echtgenoot gevallen is aan het Oostfront. Of deze nu oude vrouw heeft mee gejubeld, of juist niet, tijdens toespraken van Goebbels in het 'Sportpalast'. Of was haar huis verpletterd door een bom uit Lancaster. 'Niets wist je van mensen, behalve dan dat zij toen een jaar of veertig geweest moest zijn.' Met een 'hoge commandostem' vraagt de vrouw: 'Glauben Sie, dass noch ein Bus kommt?' Hij denkt van niet. Hij brengt haar naar de ondergrondse en gaat verder.

Allerzielen is een verslag van onvermijdelijke gedachten in een naoorlogs leven. Nooteboom begon eraan te schrijven toen hij in Los Angelos verbleef, lees ik in een schrijversportret (waarbij ik me in de nabijheid van de schrijver waan) waarin hij terugkijkt op zijn leven. 'O ja, denk ik dan, we hebben een tijdje in Parijs gewoond, in Berlijn, in Los Angelos bij het Getty.' Waar hij dus aan Allerzielen begon te schrijven. Dat het allemaal gebeurd is. En dat er vandaag hagel wordt verwacht. Dat moet er nog bij, om mijn weemoedigheid te rechtvaardigen.

Citaat uit: De prullenman heeft veel plezier aan mij beleefd / Thomas Heerma van Voss / Das Mag

Een mooi boekenjaar

Het schriftje waarin je de titels van de gelezen boeken noteerde, raakte kwijt. Dus verzamelde je de boeken die in het afgelopen jaar gelezen werden. Je herinnert je de verhalen, de hoedanigheid waarin je ze las, legt ze op tafel. Siciliaanse brieven, Tussen mes en keel en Malocchio van Geerten Meijsing las je ter voorbereiding op een interview dat uiteindelijk niet doorging. De houdgreep, het debuut van Joost Zwagerman (1963 - 2015) uit 1986 vond je in een buitenboekenkastje, een AP Pocket Editie. Je herinnerde je een stuk in 1986 in Vrij Nederland waarin debutanten van dat jaar geportretteerd werden, waaronder Tessa de Loo en Joost Zwagerman. Las de openingszin van zijn debuut: 'Het gezin Rafferty was niet echt vermogend maar had toch genoeg geld om een au pair in huis te nemen.', en nam het mee.

Hoe zeer je onder de indruk was van Hiske Dibbets' laatste boek, Niet niks. Dat ze er nu niet meer is. De bewondering voor Truman Capote, en hoe je verhalen van Raymond Carver op de laatste dagen van 2023 las. Je noteerde daarover: 'Flarden uit een leven, verhalen nooit helemaal af. De ogenschijnlijk niet ter zake doende gebeurtenissen die Carver beschrijft. De dronken toestand van zijn personages, liefdes die aldoor eindig zijn. Geweldige verhalen!'

Hoe graag je werk van Marja Pruis, Lionel Shriver leest. Dat de eerste roman van Maud Vanhauwaert, Tosca, je bevalt. Hoe blij je was met Het laatste voorjaar, het nieuwe boek van Minke Douwesz. De ontdekking van schrijvers als Bernardine Evaristo, Adania Shibli, Ota Pavel, Erri de Luca. Boeken waarmee je je in 2023 verbonden hebt. Want dat gebeurt met een boek, er ontstaat een verbintenis. En zo gauw het uit is, denk je er nog wel eens aan, niet zo vaak, maar toch. Net als bij een goede vriendschap die bij elke ontmoeting weer opleeft, is er een draadje dat weer opgenomen wordt zo gauw je een eens gelezen boek weer in handen neemt. Een onzichtbare overdracht tussen het boek en jezelf. Het was een mooi boekenjaar, je las er 69 van.

Rachel Aviv / Vreemden voor onszelf
Blake Bailey / Philip Roth (de biografie)
Alan Bennett / De ongewone lezer
Lucia Berlin / Handleiding voor poetsvrouwen
Marion Bloem / Meisjes uit het dorp
Nina Burton / Levensmuren
A.S. Byatt / Obsessie
Truman Capote / In koelen bloede
Raymond Carver / Voorzichtig (verhalen)
Hiske Dibbets / Niet niks

Joan Didion / The last interview
Adriaan van Dis / Naar zachtheid en een warm omhelzen
Tove Ditlevsen / Kwaad geluk
Mirthe van Doornik / Een tafel bij het raam
Marie Dormoy / Het geheime leven van Paul Léautaud
Minke Douwesz / Het laatste voorjaar
Annie Ernaux / Een vrouw
Annie Ernaux / De plek
Bernardine Evaristo / Geef nooit op (een manifest)
John Fante /Het volle leven

Natalia Ginzburg / De kleine deugden
Hannelore Grünberg-Klein / Zolang er nog tranen zijn
Valentijn de Heer / Beste mevrouw Eva
Thomas Heerma van Voss / Omwegen
Hans Heesen / Tenminste voor een bepaalde tijd
Joke J. Hermsen / Onder een andere hemel
Judith Herzberg / Doen en laten
Lucas Hirsch / Shotgun Wedding
Elizabeth Jane Howard / Een heerlijke tijd

Nora Ikstena / Moedermelk
Julien Ingnacio / Goudjakhals
Mensje van Keulen / Moeder en pen, Dagboek 1979-1983
Laurie Lee / As I Walked Out One Midsummer Morning
Erri de Luca / Niet nu, niet hier
Mohamed Mbougar Sarr / De diepst verborgen herinnering van de mens
Geerten Meijsing / Siciliaanse brieven
Sipko Melissen / Arkadia
Marga Minco / Verzamelde verhalen
Nicolien Mizee / De grote wil, e.a. schrijflesverhalen

Nicolien Mizee / Het paradijs, zeven tuinverhalen
Geert van Oorschot / Brieven van een uitgever
Yambo Ouologuem - De onvermijdelijkheid van geweld
Amos Oz / Een verhaal van liefde en duisternis
Connie Palmen / Jij zegt het
Ota Pavel / Hoe ik de vissen ontmoette
Ethel Portnoy / Portret
Marja Pruis / Boos meisje
Marja Pruis / Oplossingen
Marja Pruis / Genoeg nu over mij

Nicola Pugliese / Malacqua
Sholeh Rezazadeh / Ik ken een berg die op me wacht
Astrid H. Roemer / Dealers dochter
Katie Roiphe / Het uur van het violet
Claudia Roth Pierpont / Roth, een schrijver en zijn boeken
G. Sebald / Duizelingen
Anne Serre / Onze allerliefste schrijvende oude dame
Adania Shibli / Een klein detail
Lionel Shriver / De Mandibles

Lionel Shrivers / Tegendraads
Bashevis Singer / De duizendkunstenaar van Lublin
Elizabeth Strout / Olive Kitteridge
Wislawa Szymborska / Uitzicht met zandkorrel
Joke van Vliet / Wanneer de herten komen
Marjoleine de Vos / Een dolgelukkig Montessori varken
Marjoleine de Vos / Je keek te ver
Fien Veldman / Xerox
Frida Vogels / Het verhaal van Vincenzo

Joost Zwagerman / De houdgreep
Miek Zwamborn / Onderling - Langs de kustlijn van Mull