Dit is geen blog

Wo. 11 november,
Om 0.5:45 uur opgestaan. Mijn geest helder. Ik ga het nu niet hebben over mijn schrijfmodus, die sinds de verhuizing in de soep gelopen is. Door pure wanhoop word ik door dit (heerlijke) appartement gedreven op zoek naar die ene plek waar ik me alleen waan. Die is er niet. We overwegen een bed in de kamer, de slaapkamer mijn werkkamer. Een opklapbed, ik zag het bij vrienden in Amsterdam. G. heeft er slapeloze nachten van. Ook overwegen we het Japanse slaapcomfort. En futon met houten onderstel, geen slaapbank, maar wel als zodanig te gebruiken. Dan zouden we onze comfortabele rode bank weg moeten doen. Het is op dit punt dat we nog wat tijd nodig hebben.

Dat ik al weken vroeg opsta om uren voor mezelf te hebben, stille uren. Mijn hoofd leeg, de focus die er ontstaat om te werken. Zoals aan een interview, waarvan ik afdwaal en opnieuw inzoom. Mijn werktafeltje heb ik in de afgelopen weken drie keer verplaatst, er een plant omheen gedrapeerd. Een persoonlijke toon, die wil ik eraan toevoegen, aan het interview. Hoe ik herschrijf & herschrijf, het is gewoon verschrikkelijk. Een schrijfster zei eens tegen me: 'Je moet het gewoon opschrijven. Bam! zo op papier. Je moet het niet te mooi, te literair willen maken.' Hoe je niet anders kunt.

Daarom dus sta ik vroeg op om te schrijven, te herschrijven, aantekeningen verwerken. Maar wat ik doe is water in de waterkoker doen, tanden poetsen, spoelen met kokosolie, vit. pillen nemen. Denk dan aan de huistarts, dat ik zijn voorgeschreven med. voor boezemfibrileren niet gebruik. Vind dat ik een afspraak moet maken om hem te laten weten dat ik niet onwillig ben, me zonder med. beter voel. Dat ik sinds enkele weken aan sport doe, cardiotraining, krachtoefeningen. Dat het goed gaat. Maar daarvoor ga je niet naar de dokter.

In de woonkamer kleed ik me aan, G. slaapt nog. Met een theebeker in de hand kijk ik door een kier in de gordijnen naar buiten. Een lege bus dendert voorbij. Het is 0.6:42 uur. Ik ga achter mijn werktafel zitten, spreek de ruimte in mijn hoofd aan, zoek zinnen. Kijk, woorden stromen uit mijn pen, ik laat inkt uitvloeien (kijk hier begin je het alweer te mooi te maken) tot woorden, druppel woorden papier. Vlot en glanzend (ik ga nog even door) door vochtige inkt. Maar dan.

Achter me hoor ik kraaien roepen, crow, crow, of ka ka. Trek het gordijn aan de tuinkant open, zie ze gaan. De lucht en stilte doorklievend, in formatievorming niet onderdoend voor spreeuwen. Het is 0.8:15 uur. Meer dan drie uur heb ik verspild met dingen die ik niet laten kon. Discipline. Onzichtbare tijd verspild aan berichten op internet, korte filmscènes bekeken (sound of), ze een tweede maal bekeken om me het hele verhaal voor de geest te halen. Ik kauw stukken appel weg, laat mijn thee koud worden. Hoor G. uit bed komen, klap mijn laptop dicht. Ga schrijven in dit notitieboek, alsof ik al die tijd zat te schrijven terwijl ik Ik zou graag teruggaan in de tijd van Judith Hermann zat te lezen. Met potlood steeds maar strepen en omcirkelingen bleef aanbrengen. Dat dit boek van Hermann mijn schrijven, mijn verlangen tot iets versterkt. Ben ik de verpersoonlijking van AI? Alles wordt vergaard en opnieuw weergegeven.

Hermann vertelt een verhaal over haar tachtigjarige schoonouders die twee dagen van de radar verdwenen. Ze hadden een pensionkamer gereserveerd op 80 km van hun huis, ze kwamen er nooit aan. Tot ze opeens weer terug waren, hun auto weer voor het huis stond. Niemand weet 'tot op de dag van vandaag' waar ze geweest zijn. "We weten het niet omdat ze ons het niet verteld hebben." Hoe verhalen zich vormen door de dingen die niet gezegd worden, schreef ik in de kantlijn.

 

 

Disclaimer: Dit zijn dagboekaantekeningen, (de schrijfster bestaat echt).

 

Masterclass

In 2014 volgde ik een masterclass recensie schrijven bij Rob Schouten, Jeroen Vulling was de gastdocent. Ik schreef er toen een stukje over.


Zondagnacht thuis kon ik er niet van slapen dat ik die zaterdag daarvoor in aller vroegte op weg was gegaan naar een pand aan de Raamgracht in Amsterdam. Alwaar ik een Masterclass recenseren zou volgen. Geheel vrijwillig en ik betaalde er, ook geheel vrijwillig, een flink bedrag voor. Ik had me goed voorbereid op dit weekend. Toch raakte ik aan het dwalen op de Wallen. Ik was er niet om rond te kijken maar zag veel.
Lopend over de Zeedijk richting Nieuwmarkt, overviel me plots het verlangen daar deel van uit te maken. Van dat leven waarvan geen dag zeker is hoe de afloop zal zijn. Weg met de conventies. Een stap opzij doen, weg van de zekerheden die voor me liggen. Een van die droevige cafés induiken waar voor tien uur ‘s morgens het bier al op tafel staat. Maar die Masterclass kostte me een rib uit mijn lijf dus spoedde ik mij voort. Er werd op mij gewacht.

Toen ik een half uur te laat binnenkwam, was de (zelfbenoemde) ‘Master’ die – dat begreep ik later want hij is ook columnist voor Trouw en schreef er een column over – zichzelf niet serieus nam, aan het woord. Ik schoof schielijk aan bij een getourmenteerd schrijfster en columnist voor een vrouwenblad, een recensielezer, een schrijvende bibliothecaresse, een zelden schrijvende computervrouw, een in het zwart geklede man, een postmodernistische dame, een meisje met neergeslagen ogen, en een paar deelnemers die de hele class zwijgend doorstonden. Wat op zich nogal knap was.

Vooraf hadden we de verhandeling ‘Against Interpretation’ (1964), van Susan Sontag moeten lezen. Alsook een nog niet gepubliceerde roman van Kees 't Hart. Die, volgens de volgende dag aanschuivende gastdocent en recensent bij Vrij Nederland, alleen maar over zichzelf schrijft. En waarover wij een recensie moesten schrijven. De Master vroeg wat we van het stuk van Sontag vonden. De getourmenteerde schrijfster riep dat ze het er niet mee eens was. Dat ze het regelrechte onzin vond wat Sontag beweerde.

‘Hum’, humde de Master en vroeg wat we van de roman vonden van de schrijver die alleen maar over zichzelf schrijft. Er was er één die het wel een leuk boek vond. Verschillende deelnemers noemden wat ze geschreven hadden, een boekverslag. De getourmenteerde schrijfster vond het een irritant boek, evenals de in het zwart geklede man. Ikzelf vond de roman een vermakelijke klucht, waarbij er nog net geen lijk uit de kast viel.

Wat we leerden was dat een recensent zich dient af te vragen: a) Wat bedoelt de schrijver, b) Slaagt hij daarin en c) Wat vind ik daar van.

En dat je niet moet vergeten te laten weten wat een roman met je doet. ‘Dus als het me irriteert, zei de getourmenteerd schrijfster, dan kan ik dat gewoon opschrijven.’

En de titel van een recensie is ook belangrijk, ‘doet dat de redactie dan niet’ zei de in het zwart geklede man met het Groningse accent. Het meisje met de neergeslagen ogen glimlachte een verholen glimlach. Op gepaste momenten plooide die glimlach zich rond haar lippen. Het was van een plotse schoonheid waar ik mijn ogen niet van af kon houden. De Master kon het meisje met de neergeslagen ogen niet zien. Ik voelde me bevoorrecht.

‘Oh ja!', zei de Master nog, 'We hebben het nog niet over het perspectief gehad. Vanuit welk perspectief een roman geschreven is.’ Toen verlangde ik naar de borrel die ook op het programma stond.

 

Lees hier de recensie van de toen nog niet gepubliceerde roman Theatro Olympica

Met losse handen

Last days of Summer

Ik las Johnnie Walker uit, met spijt. Wat nu, als je van het boek dat je gekluisterd hield de laatste bladzijde hebt gelezen. Het bracht me in een bepaalde toestand , wegzakkend in gedachten over schrijven. Hoe te schrijven, waar te raken, wat weg te laten. Johnnie Walker excelleert in weglateningen. Hoe alles gezegd wordt, is aan de lezer het te doorgronden. Ik dacht aan verwachtingen die teleurstellingen creëren.

Ik las het in korte leesmomenten, legde het dan weer weg. Er was niets dat opzien baarde, niets schokkends, geen drama rond verslaving of afkicken. Toch werd ik er stil van. Zette het van alles in gang.

De drank sterkte haar om te kiezen voor een ‘apart bestaan’. Zorgde ervoor, ‘dat ik me luid zingend aan de lianen door de jungle slingerde, terwijl hij in de loop van de jaren de groeiende angst mis te grijpen tegelijkertijd voedde en verdoofde.’ Hoe kwetsbaarheid zich laat verbergen.

Ik verblijf in het huis van vrienden. Een heerlijk huis, zonder kat om voor te zorgen, enkel wat planten. Waarvan de zachtgroene linde me soms verontrust door zijn blad te laten vallen, zoals een kat kan verharen als het zijn baasjes mist. Zij lopen de camino in Spanje, ik schrijf aan hun tafel. Dat is de deal. Mijn man, hoeveel ik van hem hou, gebood ik thuis te blijven. Er moet een moment van volledige eenzaamheid genoten worden om de gedachten richting schrijven te laten gaan. In dit huis speel ik dat ik alleen ben.

En dan. Was ik ergens naar op zoek, verwachtte ik iets van van dit boek dat zes jaar op zich liet wachten? Jij zegt het nog op de gevoelige snaren van mijn gedachten aanwezig. Ik bedoel, denk ik aan Ted Hughes, denk ik Jij zegt het.

Ja, ik zocht iets over ondergang en herrijzenis. Een 'Struggle for life' van een schrijfster die ik vanaf haar eerste boeken bewonder. Maar ook, wilde ik het wel weten? Een heldin blijft een heldin. Mag er  nog bewonderd worden?

Over liefde en eenzaamheid, ’die twee dingen’. Daartussen veelzeggende zinnen als, ‘waarom ik met dezelfde vurigheid alleen wilde zijn en samen’. Het raadsel van liefhebben, daar gaat het over, zoals in al haar boeken.

Een moment van bezinning toen haar moeder ging sterven. Ze dacht aan de drie dingen die haar leven bepaalden, ‘leven als schrijver, iemand die bij me hoorde, de vriendschap met Johnnie Walker.’ Op dat moment besefte ze dat deze drie altijd met haar moeder verbonden waren geweest. En, ‘op hetzelfde moment dat ik mijn moeder begeleidde op weg naar het einde, verliet ik Johnnie Walker.’ Dat is het. En het is alles.

Of nee, dit nog. Hoe Palmen Ulrike Meinhof steeds weer door het raam van een Berlijnse villa laat verdwijnen. Waarmee Ulrike ophield ‘een moeder en een schrijver te zijn’. Er zit een bepaalde betekenis in, het belang om steeds terug te komen op een daad van vrijheid. Ze schrijft dat er momenten waren, ‘waarop ik Ulrike niet zozeer benijdde om de afslag die zij op een zachte lentedag nam door via het raam uit het leven met een gezin te klimmen, maar die wel begreep.’ Een venster naar onafhankelijkheid, waar je doorheen kunt stappen.

Als er over afkickklinieken wordt gerept in Johnnie Walker, gaat het over Tennessee Williams. Die zich in 1969 op aandringen van zijn broer liet opnemen in een kliniek om van de drank af te komen. Als de schrijver na drie maanden onthouding in een talkshow wordt gevraagd hoe het gaat, antwoordde Tennessee Williams nuchter te zijn. En: ‘Ik ben nu op mezelf.’

Wat de laatste woorden van Johnnie Walker zijn. Kijk, met losse handen. Hoe dat ontroerde.

 

 

 

 

Waarachtigheid

Ik had een stukje geschreven voor dit blog. Met een foto erbij van een tafeltje met wat schrijfgerei, een opengeslagen notitieboekje. Ik had de foto zelf gemaakt. Toen ik het blog geplaatst had, zag ik pas hoe onscherp de foto was. Ook de tekst kwam me opeens als vaag voor. Het was een slappe tekst, als een nat vaatdoekje dat over de kraan hing.

In Contouren schrijft Rachel Cusk, ‘dat een zin goed noch slecht ter wereld komt, maar dat het wezen ervan bepaald wordt door de subtielst mogelijke aanpassingen, een intuïtief proces waarbij overdrijving en geforceerdheid funest zijn.’

Ik zag de film The drama van Kristoffer Borgli. Een lichtgewicht film, zoals light verse onder de poëzie dat is. Na de film vroeg ik me af waarom deze gemaakt was. Wat beoogde Borgli. Toch zag ik er iets in dat me van belang leek. Nu denk ik algauw de dingen een diepere betekenis toe.

De film gaat over vier vrienden die aan de vooravond van de bruiloft van twee van hen, elkaar opbiechten wat het ergste is dat ze ooit gedaan hebben. Iets waarvoor je je schaamt. Een heeft als achtjarige een zwak begaafd buurjongetje in een schuur opgesloten, het niemand verteld. Ook niet toen ze hem gingen zoeken. De aanstaande bruid vertelt dat ze als tiener een schoolshooting voorbereidde met het geweer van haar vader. Het kwam er niet van maar haar vrienden en geliefde bezien haar opeens met andere ogen en haar toekomst wankelt. Het is een vage film, ik wist niet welke kant ik op moest denken. Het ging om waarachtigheid, dacht ik.

Wim Brands gaf als docent poëzie les aan de Schrijversvakschool. Hij gaf graag opdrachten als, 'schrijf een brief aan jezelf', of 'Ik herinner me'. Ik zat in de poëziegroep van 2009. En hoe dat was.

Veel later begreep ik dat hij die opdrachten ook zelf uitvoerde. Hij schreef een brief aan zichzelf over een Hemelvaartsdag uit zijn jeugd.

‘Beste Wim,
Het is vandaag Hemelvaartsdag en ik moet opeens denken aan die Hemelvaart – lang voordat hij zelfmoord pleegde – waarop jij met je vader een fietstocht maakte. Jullie hadden een moeizame relatie, om het vriendelijk uit te drukken. De meeste dagen zeiden jullie niets tegen elkaar. Soms een grauw en een snauw, zoals je moeder het uitdrukte. (…) Je moeder riep voortdurend dat ze nooit had moeten trouwen met die man. (…) Tijdens die Hemelvaart fietste hij opeens in een sloot. Je reed achter hem, dus je had niet gezien welk grimassen zijn hersens op zijn gezicht toverden, anders had je wel geweten hoe laat het was. Je kon zijn gezicht lezen zoals je grootvader zijn tuin. Het was een moddersloot. Ondiep gelukkig, zodat hij niet kopje-onder ging. (…) Je zag dat hij niet kon verdrinken, je wist dat hij weer bij zou komen… en je besloot weg te fietsen. Je hebt daar nooit met iemand over gepraat. (…)’

In die brief heeft hij het ook over zijn dwangneuroses waarvan hij zich losmaakte door te lezen, te schrijven, programma’s te maken. ‘- je was eigenlijk altijd aan het werk sinds je aan die slootkant snel weer op je fiets stapte.’ Hoe hij ontsnapte, maar niet helemaal. Brands zocht naar een bepaald evenwicht om het wankelen te verbloemen. Dat de dingen aangescherpt en doorgrond kunnen worden, maar dat alles afhangt van subtiele aanpassingen.

 

Like it or not

Ik denk erover een verhaal te schrijven over een vrouw die haar dagboeken online gaat plaatsen. De vrouw, van een bepaalde leeftijd, denkt dat het wel iets teweeg zal brengen. Ze begint met haar laatst genoteerde aantekeningen. Vandaar terug in de tijd. Ze zal er jaren voor nodig hebben. Het is een vrouw die al doende de dingen leert (notitie: maak haar niet te naïef). Ze zal wekelijks een fragment plaatsen. Maar er is een probleem. De vrouw weet van zichzelf dat er weerzin ontstaat wanneer er iets van haar wordt verwacht. Ook als ze die verwachting zelf heeft geschapen. Hm, denk ik. Het kan wat zijn, dit idee. Maar wat als ze weerbarstig wordt. En waarom zou die vrouw haar dagboeken eigenlijk prijs willen geven?

Ondertussen staar ik naar het lege schap van de bio bananen in de supermarkt. Het schap waar ze horen te liggen, is in bezit genomen door bananen uit Colombia. Ik duw de winkelwagen naar de appels en peren. Ik pak een kartonnetje met vier rode bio appels. Er is geen boodschappenbriefje om me richting te geven. Freewheelend ga ik door de gangpaden. Scoor 12 pakken Oat milk in de aanbieding, een veganistische chocoladereep, vijf puntpaprika's in een plastic zak, vier blikjes kattensoep, een blikje kikkererwten en een pot Griekse olijven. Bij de kassa ontwijk ik de blik van iemand die enkel een pak koekjes hoeft af te rekenen. Ik moet dat idee van die vrouw en haar dagboeken vasthouden.

Buiten verdeel ik de boodschappen over de fietstassen en onder de snelbinders. Onderweg overweeg ik naar de kringloopwinkel die op de route ligt te gaan. Misschien vind ik daar een kleine vintage salontafel, of twee koffiekommen die ik niet kan laten staan.

Thuis leg ik de appels op de fruitschaal, de puntpaprika's in de groentela van de koelkast. Terwijl de ruimte in mijn hoofd voor een verhaal zich doet gelden, ruim ik een plank leeg in de voorraadkast voor de pakken Oat milk. Hoe gewoon dit leven lijkt.

Ik check mijn mobiel, klik Instagram open. Sinds ik daarop ben, loopt mijn schermtijd wekelijks op. Er komt een filmpje van schoolkinderen in prachtige witte bloesjes voorbij, daarboven een rode strik. De camera beweegt langs de gezichten van de kinderen, meest meisjes. Het lijkt een belangrijke dag, maar waarom huilen ze? Sommige kinderen doen zichtbaar hun best niet te huilen. Honderdveertigduizend personen hebben het filmpje geliked (waaronder de naam van iemand die ik ken). Er staat: '... (naam van iemand die ik ken) en anderen vinden dit leuk'. Ik lees verder: 'Today, over 1000 orphans at the AI-Wafa Orphan Village in Gaza gradueted school. They were full of emotion as there were no parents to attend the ceremony because Israel killed them.'

Mijn vinger gaat uit gewoonte naar het open hartje, dat als ik er op tik rood zal kleuren. 'Like it or not'. Ik trek mijn vinger terug, zoek naar een emoticon voor 'niet leuk'. Als er een holle ruimte in me ontstaat die zich drupsgewijs vult met leed van anderen, ga ik bakken. Tahinkoeken met vanille en agavesiroop, amandelmeel en bakpoeder, vegan chocola. En dat ik de hele dag, terwijl ik boodschappen deed, dacht over een vrouw en haar dagboek, deze huilende kinderen onder ogen kreeg, zich een kiespijn manifesteerde die alarmerend wordt. Ik bel de tandarts. Morgenochtend kan ik er terecht. Morgenochtend, als alle wezen in Gaza nog steeds hun ouders zullen missen.

 

 

Herkansing

Ik sprak een man die door een verhuizing zijn relatie op losse schroeven zag komen te staan. Na vijftien jaar samenwonen, gingen ze latten. Zij was nu op reis, hij zocht een huis in Italië. Hij zei, 'verhuizen brengt veel teweeg'. 'Ja, ja', zei ik.

Tijdens de verhuizing sneuvelde het glas van een lijst en een doos met wijnglazen. Er gingen dingen door mijn handen waarvan ik het bestaan vergeten was. Dozen vol brieven (wanneer ben ik met het schrijven daarvan gestopt?). Ondertussen werk ik aan nieuwe rituelen. Zoek ik naar mezelf in de boeken die ik lees. Aas op een herkansing van wie ik geworden ben. Wil ik coulant zijn.

Gek, hoe veel van de dingen die ik me herinner niet meer van toepassing zijn. In een nieuw huis komen de verhoudingen anders te liggen. Is er sprake van verschuivende herinneringen, verwaarloosbare herinneringen, herinneringen die zich aanpassen.

'Het heden verandert met zulke kleine stapjes in het verleden dat we ze niet kunnen meten; voor je het weet verandert iets wat er is in iets wat er was en is je leven niet meer hetzelfde als daarnet.', schrijft Rebecca Solnit.

In Tussen heden en morgen van Jenny Erpenbeck veranderen herinneringen van vorm omdat het verleden steeds opnieuw wordt ingedeeld. Zie het als een herkansing om wat niet aan bod kwam alsnog te laten gebeuren.

Er wordt een meisje geborenen dat een paar maanden later sterft. Daar waar het leven stopt, brengt Erpenbeck haar opnieuw tot leven, als ouder zusje van..., als jonge vrouw, als communist. De vroegtijdig gestorven baby groeit op, maakt twee oorlogen, en de val van de muur mee. Van een karakter dat meerdere keren sterft en even zo vaak opnieuw een levend personage wordt, keert zich dat na de val van de muur om. Wordt er gesproken over de tijd na dat ze zal sterven. ‘Ook de week waarin ze een dag na haar negentigste verjaardag zal sterven, begint zoals alle andere dagen met het ontbijt om acht uur…’.

En, ‘Ook in de week waarin mevrouw Hoffmann en dag na haar negentigste verjaardag zal sterven, is de tijd een taaie brij, die zich voortsleept en niet voorbij wil gaan, die moet worden doodgeslagen, doorgebracht en uitgezeten.’

Herhalingen die me naar voren doen bewegen, een patroon doen vermoeden dat ik nog niet kan zien.

Verhuizen is opnieuw tot leven komen. Toen het nog sneeuwde en de paden bevroren waren, verhuisden we spullen naar de tuin van het nieuwe huis. Tuinbank en tafel, potten, bezems, harken, scheppen, een werkbank. Nu de sneeuw gesmolten is, kon het opruimen beginnen. Ik legde hout bij hout, potten bij potten enzovoort. Het ging me goed af, ik hervond iets aan moed. Kijk, wat lag daar nu in het gras. Een blauw stenen vogeltje. Ik riep. 'Oh nee. De waterbak. Het vogeltje. Het is gebroken.' Ik klonk alsof er iemand schuldig aan was. Soms wil ik dat iemand schuld heeft aan dat wat mij treft. Dat de dingen die je overkomen te herleiden zijn naar het gedrag van de ander. 'Huil je?, zei de man.

Erpenbeck schrijft hoe de man zijn vrouw verwijt dat hun kind gestorven is. '’s Nachts had hij tegen zijn vrouw geschreeuwd omdat ze het kind wel had opgepakt en geprobeerd had het te kalmeren, maar niet wist wat ze moest doen, omdat ze geen middel tegen de dood wist, maar hij had ook geschreeuwd omdat hij zelf geen middel tegen de dood wist.’ En dat alles steeds opnieuw kan gebeuren.

 

 

Me and my shadow

Iedereen heeft een schaduwkant. Ik had er een schrijfcursus voor nodig om die te ontdekken. Een paar jaar geleden publiceerde Trouw een stuk waarin zes schrijvers een boek aanbevolen om tijdens de kerstvakantie te lezen. Een van hen was Elke Geurts van Ik nog wel van jou. Zij tipte Ontmoeting met je schaduw. Ze had het over ‘de kracht van de onderdrukte kanten van je persoon’. En dat het enige wat je schaduw wil, is gezien worden. Dus kocht ik het boek, volgde het advies van Geurts op en kroop (lekker) onder een dekentje op de bank. Wat nog niet meeviel met een boek van ruim een pond en dat zich moeizaam liet openvouwen. Op blz. 79 las ik, ‘Feedback van anderen is een van de beste methoden om inzicht te krijgen in je persoonlijke schaduw. Hoe ziet iemand anders je?’, en legde het toen even weg.

En opeens kwam ik overal schaduwkanten tegen. De roman Empusion van Olga Tokarczuk opent met een citaat van Fernando Pessoa. ‘Het zonlicht blijft de regisseur van de waarneembare wereld. Het onbekende loert naar ons vanuit de schaduw.’

Empusion wordt de feministische tegenhanger van De toverberg genoemd. Gek genoeg komen er geen vrouwen in voor. Ja, aan het begin, de kokkin,maar die ligt op bladzijde 39 al dood op tafel in de eetzaal. Een tweede vrouw beweegt zich als een soort belofte door het boek, ongrijpbaar. De roman wordt bevolkt door aan tuberculose lijdende mannen en hun verzorgers die in 1913 in een kuuroord in Görbersdorf verblijven. Deze mannen vinden vrouwen van een ondergeschoven soort en dat het vrouwenlichaam niet de vrouw toebehoort, maar de mensheid. Als er een literaire kritiek van een vrouw in de krant verschijnt, zeggen ze: ‘Dus ook hier willen de suffragettes iets te vertellen hebben. Dit is werkelijk grotesk.’ Hun opinie is, vrouwen schrijven niet ‘en als ze al schrijven dan lezen wij dat niet.’

Wat wilde Tokarczuk met al die vrouw miskennende opmerkingen? Dan, achterin het boek staat onder ‘Aantekeningen van de auteur’ dat alle misogyne opvattingen afkomstig zijn van beroemde auteurs als Joseph Conrad, Sigmond Freud, Jack Kerouac, Ezra Pound, Sartre, Yeats, Strindberg enzovoorts. Ja, dan is het opeens klip en klaar dat dit een feministische roman is.

Tokarczuk schrijft ergens: ‘Volgens ons is juist dat wat in de schaduw blijft, dat wat aan het oog onttrokken wordt, het interessantst.’ Het is of ik de docent van de cursus Schaduwschrijven hoor praten. Na de kennismaking met Ontmoeting met je schaduw, ging ik drie zondagmiddagen naar de Haarlemmerdijk in Amsterdam. Op de eerste cursusdag riep ik voor ik naar de trein vertrok en in een poging beslagen te ijs te komen, naar de man of hij mijn schaduwkant kende. ‘O ja’, zei hij. ‘Dat jij alles altijd van de positieve kant ziet, dat alles zomaar kan.’  O jee, doelde hij hier nu op onze verhuisplannen, de (confronterende) discussie die we de dag daarvoor er nog over voerden? Ik riep direct, terwijl ik mijn tas pakte, dat dat niet telde. Dat hij dat niet mocht gebruiken. Dat was natuurlijk wel een vet schaduw dingetje dat ik daar onverdroten van tafel veegde.

In het werk van de Zweedse kunstenares Mamma Andersson worden schaduwen zichtbaar. Zag ik opeens een vorm van mijzelf.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

'Alter ego' - Mamma Anderson

 

 

 

Sneeuwval en iets zinnigs

Sinds ik verhuisd ben, lijkt er iets losgeslagen te zijn. Amerika viel Venezuela binnen, Groenland is de volgende op het annexatielijstje van de man die Amerika dus op deze manier groot wil maken. En dan die sneeuw, alle dagen, en de kou. Zijn het de kloppende en bonkende leidingen die door alle vertrekken bovenlangs het plafond van het appartement lopen, de winterse buien, de niet werkende verwarming dat ik steeds aan Sylvia Plath moet denken?

Dat ik me opeens kan voorstellen hoe een koude keuken, klam beddengoed, snotterende kinderen op je gemoed werken. Dat je roept, geef me nog een deken, maar er niemand is om je die aan te reiken. Hoe Plath zich gevoeld moet hebben. Al raakt de kou (-4) van nu bij lange na niet aan de kou (-20) waarin zij was terechtgekomen. Een periode die als de Big Freeze (1962-1963) de geschiedenis inging.

Op 4 februari 1963 schreef Plath aan haar moeder in Amerika, ‘I shall simple have to fight it out on my own over here… The children need me most right now, and so I shall try to go on for the next few years writing mornings, being with them afternoons and seeing friends or studying and reading evenings.’ Zeven dagen later beëindigt ze haar leven nadat ze eerst haar kinderen in hun bedjes de tot de verbeelding sprekende beker warme melk bracht, ze een extra trui aantrok. Haar roman The bell jar was net gepubliceerd. Maar er was zoveel meer.

Dat ik nogal wat kwijtraak deze dagen. Eerst mijn polshorloge. Juist nu er veel te lopen was met dozen en huisraad kon ik mijn stappen niet bijhouden. Er was wel meer dat ik niet bij kon houden. Hoe een verhuizing van overzichtelijk naar chaos verwerd. Ik had het niet in de gaten. Er raakte een zak met kleding kwijt. Ik vreesde dat deze bij de kringloop was terecht gekomen. Ook was mijn bril onvindbaar. Achtergelaten bij oudste zoon waar ik even binnenwipte omdat dat nu kan. Hij zei nog, je moet wel je hoofd erbij houden hoor. Toen werd mijn fiets gestolen. Ik was met de oudste en jongste dochter aan het het lunchen in de stad (ook omdat dat nu kan). Ik stalde de fiets bij het café, later was ie weg. Ik dacht, hoe vertel ik het mijn zus? Het was haar fiets.

Wie zei toch, wie wat verliest raakt zichzelf kwijt (of was ik dit zelf)?

Waar ik ook steeds aan denken moest. Aan een van de oudste en belangrijkste dichters van Nederland (in De prullenmand heeft veel plezier aan mij is een interview met hem opgenomen). Deze dichter was vorig zomer uitgenodigd voor een optreden bij Poetry International. Hij zat naast me tijdens een gedichtenavond in de kelder van filmtheater Luxor in Zutphen. Hij vertelde hoe hij zich verheugd had in Rotterdam dichters te ontmoeten die hij jaren niet gesproken had. Zijn stemgeluid, gonzend, vol, mooi articulerend, verborg vooralsnog het drama van de ouderdom. Toen vertelde hij dat hij het benauwd kreeg. Omwille van de reis. Dus cancelde hij zijn komst. Ter plekke zag ik me als zijn chauffeur die hem door het hele land naar optredens zou rijden. Me voedend met snufjes poëtische rijkdom die onderweg uit onze kleine gesprekjes zouden opstijgen. Maar ik had geen rijbewijs.

In het interview in De prullenmand, laat de dichter aan het eind van het gesprek aan Thomas Heerma van Voss weten dat hij het spannend vond geïnterviewd te worden, 'ik weet niet of ik iets zinnigs heb gezegd.'

En dan: hoe ik dingen die gedaan moeten worden kan vereenvoudigen zonder zicht te hebben op de uitvoering daarvan. De man heeft daar wel eens last van. Kom maar eens kijken zegt hij dan. Alsof ik niet weet hoeveel werk er steekt in een huis opleveren, het verwijderen van ons leven daar. Als ik eerlijk ben, weet ik dat ook niet.

Een dag later zit ik dan toch in het raamkozijn van het huis dat ons huis niet meer is. Ik ben er om de voetstappen van degenen die het grove werk doen te verwijderen. Het schoonvegen van het aanrecht, plamuurresten, het uitspoelen van verfkwasten die in de gootsteen zijn achtergelaten. Kom maar, ik doe het wel. En dan koffie zetten. En oh, broodjes halen bij de Aldi. Daar ga ik, stevig stappend door sneeuw over een krakende ondergrond. Laat mij maar doen. En ook, ‘I shall simple have to fight it out’. Alles om dichter bij de kern van het leven te komen.

 

Iets om in te pakken

In het dorp is in een pand waar eerst een bouwwinkel zat en toen die weg was, kwam er een kringloopwinkel. Het was er opeens, en alles stond er gelijk vol met spullen. Langs de wanden waren de schappen met serviesgoed. In het midden van de winkel stonden kasten, eettafels en stoelen, salontafels en fauteuils. Achterin de bedden en het witgoed. De man die de kringloopwinkel zo snel en overzichtelijk inrichtte, komt uit voormalig Joegoslavië. Hij spreekt Nederlands, maar gebruikt geen lidwoorden. Ik zocht vier portglaasjes. Er kwamen vrienden op bezoek, we wilden ze een goed glas port schenken. Er stonden vier glaasjes van geslepen glas, Ik zag me er wel port in schenken en nam ze mee. Omdat de boekenhoek daar een schamele vertoning is, liep ik gelijk door naar de kassa. Voor me waren twee jonge vrouwen, meisjes nog, die een grote hoeveelheid aan serviesgoed afrekenden. Er stak een zekere naïviteit in hun optreden.

Ze vroegen de man van de winkel of hij de spullen die ze op de toonbank hadden uitgestald, wilde inpakken. Toen begon een van de meisjes, die met de weelderige en donkere krullen, een praatje met hem. Ze vroeg of hij van hier was. En hoelang hij al in deze winkel werkte. De man van de winkel, die ik nooit meer had horen zeggen dan, 'astublieft, dankuwel' en 'totzien', trok een paar vellen papier vanonder de toonbank tevoorschijn. Wikkelde die om een glazen schaaltje, zei dat deze winkel al drieëntwintig jaar zijn winkel is. De jonge dames trokken hun wenkbrauwen op, sperden hun ogen wijdopen.

Aangemoedigd door die ogen vertelde de man verder. Hij was met de winkel begonnen in een plaatsje dicht bij de Duitse grens. Daar had hij altijd meer verkocht dan hier, in dit dorp op de Veluwe. 'Duitsche menschen sijn andéré menschen', legde hij uit. De jonge dames, meisjes nog, wikkelden enkele glazen in papier. Ondertussen was de man van de winkel bij zijn dochter aangekomen. Die had een baby gekregen. Dat hij nu opa was. Hij lachte er bij, mededeelzaam. Er was een foto van hem met de baby met plakband aan de kassa bevestigd. Hij keek ernaar, maar de meisjes volgden zijn blik niet. Een van hen, de kleinste, schoof hem een vaas toe. Of hij die ook wilde inpakken. En of hij ook tasjes had. 

De man van de winkel die nooit tasjes heeft om spullen in mee te geven, toverde meerdere tasjes tevoorschijn, wilde zijn verhaal vervolgen. Op zijn gezicht de uitdrukking van iemand die opleeft bij een luisterend gehoor, niet meer stoppen kan met vertellen. Maar hij misrekende zich.

De meisjes waren met elkaar in gesprek. Of de drie kandelaars, die door de man van de winkel omwikkeld waren met papier, in de ook gekochte soeppan pasten. Ze legden de kandelaars in de pan. Het paste. Toen deden ze de pan in een van de tasje. Waarna ze opgewonden pratend de winkel uitliepen zonder de man te groeten. Hij zag eruit alsof hij iets verspeeld had maar niet wist wat.

Ik schoof voorzichtig, er was hier iets verbroken, mijn vier portglaasjes over de toonbank richting man van de winkel, legde er vier euro bij. Hij pakte het geld van de toonbank, keerde zich naar een man achter hem die een autoradio wilde uitproberen. Ze hadden het over bereikbaarheid, koperdraad die de ontvangst versterkt, en dat een klap op het apparaat ook wel wil helpen. Ik keek naar de vier glaasjes op de toonbank, wachtte op een laatste beetje klantvriendelijkheid de man. Vroeg of hij iets had om de glaasjes mee in te pakken. De man van de winkel legde een krant op de toonbank. Eigenlijk smeet hij die krant erop. Ik keek naar de rug van de man terwijl ik er wat bladen uitscheurde. Wikkelde die om de glaasjes. Het werd een onhandig pakketje dat ik met beide handen de winkel uitdroeg. Dacht aan ontvangst, bereikbaarheid, 'ergens een klap op geven' en het dan weer doen.

 

 

 

Novemberschrijver

Het zijn gedenkwaardige dagen, weemoedige ook. Carole King zingt, ‘So far away'. Daar komen de tranen al. Dat vloeiend verlangen naar toen alles nog te gebeuren stond. Naar dat eerste huis waar het 'samen' begon, op een stuk opgehoogde aarde in een buurtschap langs de IJssel. Waar we toen woonden. 'Doesn't anybody stay in one place anymore’.

En toen we Nederland verlieten. De jaren in Portugal, waarvan ik me herinner dat in november het gemis, van alles wat was achtergebleven, het sterkst was. 'It would be so fine to see your face at my door'.

Portugees novemberlicht, het vallen van alles. Regen ook, onbarmhartige regen, waar je woest doorheen ging.

Meer dan vijfendertig jaar geleden viel op een novemberdag de Berlijnse muur. Berlijn, een stad die volgens Cees Nooteboom ooit een beroerte heeft gehad. Nooteboom, in alles een novemberschrijver. Ik moest dringend op zoek naar zijn boek Allerzielen. Het staat niet bij de N, wie heeft het, waar is het. Ah, daar, tussen Alice Munro en Herta Müller. Dit boek is voedsel voor een weemoedige geest.

Protagonist Arthur Daane maakt in de jaren negentig wandelingen door Berlijn, begeleid door stemmen uit het verleden, ‘het moeras van de voorbije tijd’ genoemd. Wat je liever negeert omdat dingen die voorbij zijn niemand interesseert, omgeslagen bladzijden. Alsof je met je ziel te koop loopt en geen hond het wil hebben. ‘Dat bestaat,' schrijft Nooteboom, 'jaren waarin de gebeurtenissen voortrazen, waarin bladzijde 395 op bladzijde 398 allang vergeten is, en de werkelijkheid van een paar jaar eerder belachelijk dan dramatisch lijkt.’

Daane loopt door donkere en stille straten die van zo'n naargeestigheid zijn dat berusting op de loer licht. Daane is een voormalig cameraman die over de hele wereld interviews en de gevolgen van gruweldaden heeft gefilmd. Hij loopt door Berlijn met een verlichte geest, Berlijn als middelpunt van de geschiedenis. De sneeuw waait in zijn gezicht, ongezien loop ik mee, voel de kou van een straffe wind die ook de sneeuw aan mijn gezicht doet kleven.

Terwijl hij de kraag van zijn jas nog eens optrekt, hoort hij de hulproep van een heilsoldate. Ze zit gehurkt bij een door kou bevangen zwerver. Ik zie het. Er moet een ambulance gebeld worden. Een paar straten verder, in de Otto-Suhr-Allee zit een oude vrouw in een glazen bushokje. Ze zwaait naar hem, of nee, het is meer een dwingend wenken. 'Ze was oeroud, misschien wel negentig. Hoorde binnen te zitten met dit weer. Negentig, stel je voor dat het echt waar was.'

Daane denkt aan een eventuele echtgenoot, of die echtgenoot gevallen is aan het Oostfront. Of deze nu oude vrouw heeft mee gejubeld, of juist niet, tijdens toespraken van Goebbels in het 'Sportpalast'. Of was haar huis verpletterd door een bom uit Lancaster. 'Niets wist je van mensen, behalve dan dat zij toen een jaar of veertig geweest moest zijn.' Met een 'hoge commandostem' vraagt de vrouw: 'Glauben Sie, dass noch ein Bus kommt?' Hij denkt van niet. Hij brengt haar naar de ondergrondse en gaat verder.

Allerzielen is een verslag van onvermijdelijke gedachten in een naoorlogs leven. Nooteboom begon eraan te schrijven toen hij in Los Angelos verbleef, lees ik in een schrijversportret (waarbij ik me in de nabijheid van de schrijver waan) waarin hij terugkijkt op zijn leven. 'O ja, denk ik dan, we hebben een tijdje in Parijs gewoond, in Berlijn, in Los Angelos bij het Getty.' Waar hij dus aan Allerzielen begon te schrijven. Dat het allemaal gebeurd is. En dat er vandaag hagel wordt verwacht. Dat moet er nog bij, om mijn weemoedigheid te rechtvaardigen.

 

 

Citaat uit: De prullenman heeft veel plezier aan mij beleefd / Thomas Heerma van Voss / Das Mag