Je leest omdat je erover wilt schrijven, er iets van vindt. Je leest ter voorbereiding op een interview, of omdat je de verfilming van een boek zag. Je leest ook als er geen aanleiding is dan enkel het boek dat je vervoert, en dat je daar dan tocht weer over wilt schrijven. Sommige boeken lijken uit marmer gehouwen en tonen toch een ongrijpbaar, dromerig gemoed. Ik denk aan De kamerling van Sasja Janssen over een jongeman die op surrealistische wijze zijn jonge jaren beleeft. Vader overleden, moeder laat hem bij zijn leraar Nederlands wonen. De jongen heet trouwens Alexander Z. en zou niet misstaan in een roman van Vestdijk. De leraar, een geheimzinnig man met vreemde trekjes, laat Alexander voor het huishouden zorgen, de bibliotheek op orde houden. Hoe die jongen zijn weg tussen alle verwachtingen door zoekt.

Je zag een zwartwit foto van Tilda Swinton waarbij ze haar gezicht tussen haar beide handen hield. Terwijl je naar de foto keek, legde je op dezelfde wijze als zij dit had gedaan je handen tegen je gezicht. Je kruiste de armen voor je borst, legde je rechterhand tegen de linkerwang, je linkerhand tegen de rechterwang. Je streelde met je duimen over je wangen. Je begon erbij te wiegen terwijl je je gezicht omsloot. Het ontroerde je, dat beeld van Tilda Swinton, de duimen die je wangen streelden, terwijl je naar de stapels boeken op tafel keek.

Als je leest worden personages de maat der dingen. Met de man sprak je over de moeder van een vriendin. Er was sprake van egocentrisch gedrag, afwijzen van het eigen kind. Je wilde nog meer zeggen toen hij zei, 'Dat klinkt als de moeder in Halfbroer van Nicolien Mizee.' Precies, zo’n moeder! Als je beiden leest, begrijp je elkaar beter. Een boek zet iets in beweging. Soms valt een boek tegen. Dat het boek beter is dan de film bewees Hokwerda's kind.

Voor een voordrachtavond in een café werd je gevraagd naar je lievelingskerstgedicht. Je zei, 'Jaja, natuurlijk' en ontdekte dat er weinig over kerst gedicht was, laat staan dat er een lievelingsgedicht zou zijn. Tot je ‘Annunciatie’ van Marjoleine de Vos vond, een perfect kerstsfeergedicht. Het werd je lievelings. Je las boeken over dementie voor een essay en voor een leesclub las je twee boeken per keer (wat is dat voor leesclub?). In de laatste weken van het jaar las je nog veel moois. Daar wordt in 2025 over geschreven.

Vanmorgen werd je wakker met de gedachte dat alles korter kan, alles is terug te brengen tot een zin. Schrijf een blad vol met zinnen, schrap ze allemaal, tot die ene overblijft, Je droomde van een boek met overgebleven zinnen. Kerouac schreef, 'One day I will find the right words, and they will be simple'. Dat dus.
Het was een rijk boekenjaar, en dat je leest omdat een leven zonder boeken niet te doen is.

Robert Anker - Onvergetelijke toegewijde trouweloze tijd
                             Nieuwe veters, Verzamelde gedichten 1979 - 2006
Paul Auster - Bericht uit het innerlijk
 Brooklyn dwaasheid
Martien Frijns - Maria Austria - Fotobiografie
Cobi van Baars - De onbedoelden
Leonieke Baerdwaldt - Dagen als vreemd symptomen
James Baldwin - Niet door water, maar door vuur
Alexander Banenman - De schim van Raamswolde
Paul Beers en Ingborg Dusar - Nerveuze gejaagdheid, over Ingeborg Bachmann
Hester den Boer - Kamp Erika
Hugo Borst - Ach moedertje
Ma
José Henrique Bortoluci - Wat van mij is
(Over) Wim Brands - Alles komt goed

Edgar Cairo - Kopzorg
John Cheever - Bijna een paradijs
Dorien Dijkhuis - Dezelfde maan
Douwe Draaisma - Vergeetboek
Nico Dros - Eiland van gisteren
Brett Easten Ellis - Scherven
Rob van Essen - Ik kom hier nog op terug

Julia Franck - De middagvrouw
Jon Fosse - Wit licht
Martien Frijns - Maria Austria, Fotobiografie
Nicci Gerrard - Woorden schieten te kort (over dementie)
Ramon Gieling - Het bloeden van de jaren
Natalia Ginzburg - Familie Lexicon
                                   Nooit moet je me vragen
Arnon Grunberg - De geschiedenis van mijn opklapbed
Heere Heeresma - Mijmeringen naast mijn naaimachine (over het leed...)
Thomas Heerma van Voss - het archief
Detlef van Heest - Parkeren in Hilversum
Mariken Heitman - De mierenkaravaan 
Judith Hermans - Zomerhuis
Michael Ignatieff - Reis naar het ongerijmde

Sasja Janssen - De kamerling
                             Wie wij schuilen
                             Virgula
                             Mijn vader zegt entropie mijn moeder logica
Josephine Johnson - Nu in november
Oek de Jong - Hokwerda's kind
Æ de Jong (samensteller) -U heb ik lief, De eeuw van Gerard Reve
Michelle van der Kind - Sea, Sex & Witlof (verhalen)
Herman Koch - Ga je erover schrijven
Rachel Kusner - Club Mars 
Lena Kurzen - Schuilhuisje

Josien Laurier - De verhalen
Harrie Lemmens - De muur voorbij, Berlijnse fado
Thomas Lieske - Niets dat hier hemelt
Gilles van der Loo - Café Dorian
Ésouard Louis - Monique ontsnapt
Paul Lynch - Lied van de profeet

Tip Marugg - De morgen loeit weer aan
Kathy Mathys - Tot het glinstert
Thomas van der Meer - Welkom bij de club
Eva Meijer - Voorwaarts
Peter Middeldorp - De kant van Ada
Marga Minco - Achter de muur (verzamelde verhalen)
Nicolien Mizee - Ik kus uw handen duizendmaal (Faxen deel 6)
Erwin Mortier - Gestameld liedboek 
Alice Munro - Lief leven
Teveel geluk
Les Murray - De slabonenpreek (gedichten)

Felix Oestreicher - 3lingnieuws 1937-1943
Naderhand, Kampgedicht
Tezer Ózlü - De kille nachten van de jeugd
Sylvia Plath - Letters Home 
Bram de Ridder - Aangenaam zwaar hoofd
Marijke Schermer - In het oog
Jaap Scholten - Van Oldenzaal tot Ouaguadougou
Helga Schubert - Dag voor dag
Karin Smirnoff - Mijn moeder
Snijders gedundrukt - Zeer kort (samenstelling Arjan Lubach)
F, Starik - Moeder doen
Elisabeth Strout - Vertel me alles

Lia Tilon - Papieren huizen
Olga T0karczuk - Empusion
William Trevor - Felicia's reis
Maud Vanhauwaert - Tosca
Kees Verheul - Een jongen met vier benen
Hans Vervoort - Kleine (en iets grotere) herinneringen aan deze en gene
Delphine de Vigan - Niets weerstaat de nacht
Marjoleine de Vos - Zo hevig in leven, Over sterfelijkheid
J.J. Voskuil - Martelaarschap, Dagboeken 1965-1974

Derek Walcott - Omeros
Hans Warren - Geheim dagboek 1945 - 1948 (1985)
Niña Weijers - Cassandra
Grete Weil - Tramhalte Beethovenstraat
Robbert Welagen - Averij
Richard Wright - Een van ons